Kedua-dua Pameran Buku dan Fungsi ‘Antarabangsa’

Kita sering mendengar slogan yang berbunyi: ‘Bertapak di Malaysia, Melangkah ke Seluruh Dunia’. Ahli politik acapkali berseru demikian, begitu juga dengan tokoh usahawan. Termaklum daripada slogan ini, kita sedar bahawa sesungguhnya kita tidak dapat menyisihkan diri daripada arus globalisasi. Malaysia dijadikan sebagai tapak, dunia pula gelanggang yang kita tujui. Walaupun kedua-duanya nampak terpisah, tetapi sebenarnya ia merupakan tindakan berpadu yang berhubung kait, cuma berbeza dari segi susulannya.

Pada awal pertengahan tahun ini, dua pameran buku yang penting dianjurkan di Kuala Lumpur. Yang pertama ialah Kuala Lumpur International Book Fair, KLIBF yang ke-26, satu lagi ialah BookFest @ Malaysia yang ke-2. KLIBF merupakan pameran buku berstatus kebangsaan, manakala BookFest @ Malaysia merupakan pameran buku yang terkemuka di negara kita di mana banyak rekod baru pameran buku di Malaysia dilaporkan telah dicipta.

Kita patut mempertalikan kedua-dua pameran buku itu dengan slogan di atas, agar meneliti sejauh manakah kita telah merealisasikan impian yang tersurat dan tersirat dalam slogan itu.

KLIBF yang diadakan pada hujung bulan April dianjurkan bersama oleh Majlis Buku Kebangsaan Malaysia dan Malaysia Book Industry Council. Pameran buku ini bertempat di Pusat Dagangan Dunia Putra (PWTC) setiap tahun. Melalui tinjauan dan pantauan saya beberapa tahun kebelakangan ini, didapati bahawa pameran buku ini masih mengekalkan corak dan model pemikiran lama dari aspek penyertaan sehingga ke perancangan pameran.

Pameran yang dikelola oleh pihak kerajaan memperlihatkan hala tuju dasar negara terhadap perkembangan industri berkenaan. Ia juga boleh dilihat sebagai hasil sesuatu perusahaan ataupun usaha komersial untuk mempromosikan produk. Pameran merupakan satu-satunya aktiviti yang tidak kurang pentingnya dalam dunia perniagaan mana-mana ekonomi moden. Pameran buku, khususnya yang dianjurkan oleh pihak kerajaan sepatutnya menggabungkan fungsi perdagangan dan kebudayaan. Pengusaha buku biasanya mementingkan fungsi pertama, manakala kerajaan lebih berfokus pada fungsi yang kedua. Oleh yang demikian, kerjasama erat antara kedua-dua pihak itu amat penting dalam menjayakan KLIBF.

KLIBF pada tahun ini masih mengekalkan pendekatan lama yang mengutamakan penerbitan tempatan. Walaupun ia bergelar pameran buku antarabangsa, namun pada hakikatnya hanya terdapat lebih kurang 10 buah pengedar buku yang memainkan ‘peranan antarabangsa’ di setempat. Penerbit-penerbit antarabangsa mahupun pihak penganjur sendiri kurang menunjukkan keikhlasannya dalam hubungan ini. Sekiranya dipertikaikan siapa yang bertanggungjawab, keupayaan pihak penganjur nescaya dijadikan soal.

Walaupun penganjuran pameran buku antarabangsa di serata dunia tiada corak atau model yang tetap, namun banyak yang boleh diteladan, misalnya pameran buku di Frankfurt, Bologna, Singapura, Taipei, Beijing dan sebagainya. Pihak penganjur temasya buku berkenaan sentiasa bertungkus lumus ‘memikat’ penyertaan penerbit luar negara ke negara mereka untuk berinteraksi, di samping berusaha menjadikan pameran buku masing-masing sebagai temasya kunjungan tahunan penting bagi penerbit antarabangsa. Jikalau potensi perniagaan cukup merangsangkan, maka pameran buku itu boleh ditingkatkan taraf sebagai pasaran untuk memperniagakan hak cipta atau penerbitan.

KLIBF tidak memperlihatkan ciri-ciri antarabangsa yang memuaskan mungkin disebabkan kesempitan pemikiran kita. Kita sendiri mengehadkan pasaran buku negara kita sebagai 'pasaran berorientasi import' atau 'pasaran jenis sara diri'. Negara ketiga mengimport buku-buku bahasa Inggeris untuk memenuhi keperluan rakyat mereka. Manakala, pasaran jenis sara diri seperti Amerika Syarikat jarang mengimport hak cipta atau bahan-bahan bacaan dari luar negara.

Walaupun kebarangkalian para penerbit antrabangsa menghadirkan diri dalam KLIBF mungkin rendah, namun pihak penganjur masih boleh mengadakan pameran berdewan yang bertema ataupun mewujudkan dewan pameran negara undangan khas, serta menganjurkan forum khas untuk meningkatkan lagi taraf KLIBF. Sekiranya KLIBF tidak meletakkan pembangunan dan masa depan industri penerbitan tempatan sebagai agenda utamanya, maka pameran buku ini hanya akan menjadi tapak pertunjukan semata-mata. Kita perlu faham, interaksi yang kerap di antara penerbit antarabangsa dan penerbit tempatan sahaja dapat memberi kekuatan dan perangsang kepada aktiviti pembacaan dan pasaran penerbitan tempatan.

Penyertaan penerbit-penerbit tempatan utama dalam pameran buku yang dianggap bertaraf kebangsaan dan antarabangsa boleh dijadikan kayu pengukur yang penting. Penerbit-penerbit boleh menunjukkan kelebihan masing-masing dalam penerbitan dengan melancarkan buku-buku baru dan terbitan agung sempena pameran buku. Akan tetapi aktiviti-aktiviti seumpama ini amat tidak ketara dalam KLIBF. Kita seakan-akan gagal menemui sebuah buku yang hangat diperkatakan dalam KLIBF dijadikan topik perbincangan. Maka kita kehilangan fokus yang sepatutnya ada di tapak pameran.

Namun begitu, penerbit-penerbit bahasa Malaysia telah pun mencuba sedaya upaya memaparkan prestasi yang terbaik. Antaranya, Kumpulan Karangkraf telah memenuhi salah sebuah dewan dengan mempamerkan segala terbitannya dalam usaha memperkasakan empayar penerbitannya. Kita amat mengharapkan perkembangan lebih pesat syarikat tersebut pada masa akan datang.

Meskipun kita boleh melupakan saja pertimbangan antarabangsa, KLIBF masih dianggap tidak menjalankan tanggungjawab dengan baik untuk memajukan industri penerbitan tempatan. Hanya buku-buku bahasa Malaysia, bahasa Inggeris dan sebilangan buku bahasa Arab yang kelihatan dalam pameran buku tersebut. Terbitan bahasa lain pula seolah-olah tidak hadir sama sekali.

Pada pendapat saya, fenomena ini berlaku kalau bukan kerana penonjolan dasar dan mentaliti budaya bercorak tunggal menjadi puncanya, maka pelepasan peluang dan meminggir diri dalam kalangan para penerbit bahasa lain adalah penyebabnya. Menteri Penerangan menyesal kerana 90% pengunjung pameran tersebut merupakan orang Melayu. Pada pendapat saya, kedua-dua faktor yang tersebut berkait rapat dengan kedinginan sambutannya. Dilema seumpama ini tidak akan terjadi sekiranya pihak penganjur dapat membuat pertimbangan secara menyeluruh dan sempurna. Malangnya, perkembangan industri pernerbitan tempatan pada keseluruhannya adalah tidak sihat.

Mengimbas kembali kejayaan tahun lepas, pengelola utama 'mailto:BookFest@Malaysia 2006', Popular Book Co. (M) Sdn.Bhd. telah mengecapi kejayaan yang cemerlang. Hasrat dan objektif setahun kemudian sekali lagi membuktikan kecemerlangannya di arena penerbitan.

Majlis meriah buku ini yang menonjolkan kehebatannya dalam penerbitan buku bahasa Cina di luar negara mudah melahirkan tanggapan yang salah dalam kalangan orang ramai bahawa ia merupakan satu-satunya aktiviti yang berpadu perusahaan dan kebudayaan.

Mengapakah ia diperkatakan suatu tanggapan yang salah?

Untuk menjayakan pameran buku ini, Popular Book Co. (M) Sdn. Bhd. telah mengatur stafnya ke Negara China, Hong Kong dan Taiwan untuk mencari penerbit-penerbit yang berminat menyertai pameran tersebut. Dalam perkara ini, Popular Book Co.(M) Sdn. Bhd. nampaknya jauh lebih agresif berbanding dengan KLIBF. Akan tetapi, Popular Book Co.(M) Sdn. Bhd. memilih pendekatan mudah dengan menguruskan sepenuhnya urus niaga gerai-gerai buku luar negara. Oleh itu, walaupun banyak penulis luar negara muncul di tapak pameran, ia tetap memberi gambaran bahawa pameran itu hanya merupakan sebuah lagi kedai buku Popular Book Co. (M) Sdn. Bhd. secara besar-besaran sahaja.

Dalam pameran buku ini, syarikat penerbitan luar negara bagaikan 'lenyap'. 'Lenyap' maka tidak mungkin ada dialog antara penerbit dengan pembaca secara mikro. ‘Lenyap’ kerana tiada arus komunikasi antara industri buku dengan kebudayaan secara makro. Tiada interaksi maka tidak berpeluang membuahkan apa-apa peningkatan.

Persoalannya, mengapakah berlakunya senario sedemikian? Kita hanya boleh menyimpulkan bahawa ia memang bukan tujuan asal Popular Book Co. (M) Sdn. Bhd. mengadakan pameran buku ini.

Perkara ini amat menghairankan. Pameran buku yang dianjurkan oleh pihak kerajaan, penerbitan biasanya tidak begitu mementingkan objektif pembangunan industri penerbitan. (Pihak kerajaan melancar kempen membaca atau menyeru orang awam membaca, kerapkali hanya berhenti dengan membuat seruan dan tidak benar-benar mengambil tindakan berkesan). Oleh itu, kita sering berharap para warga industri buku dapat mengambil inisiatif sendiri menganjurkan pameran buku yang berskil makro. Walaupun, BookFest@ Malaysia 2007 telah mencatatkan pelbagai rekod agung, akan tetapi, kita harus mempertimbangkan sama ada ia benar-benar mencapai matlamat pameran buku secara mendalam? Betapa besarkah impaknya terhadap pembangunan industri buku? Kita amat meragui.

Secara keseluruhannya, intipati kedua-dua pameran buku ini nampaknya tidak secocok dengan namanya. Pameran yang bergelar pameran antarabangsa tidak cukup piawai antarabangsanya; yang menganjurkan pameran luar negara pula, penerbit luar negara yang berwibawa tidak hadir, sehinggakan kita terpaksa bertanya di manakah wujudnya penukaran fikiran antarabangsa? Apa yang dikesali ialah penyertaan penerbit-penerbit bahasa Cina tempatan dalam kedua-dua pameran buku ini amat tidak menggalakkan. Mereka sesungguhnya kehilangan peluang bertindak secara proaktif. Akhirnya pasaran buku-buku bahasa Cina tempatan terpaksa menantikan penerokaan oleh ejen-ejen buku.

Kejayaan pameran buku tidak sepenuhnya dapat mencerminkan prestasi sesebuah industri buku. Ternyata sekali pencapaian industri penerbitan kita bukan saja kurang menceriakan bahkan juga mendukacitakan. Sama ada penerbit-penerbit menyertai pameran buku atau tidak, kita masih boleh membuat kesimpulan sendiri tentang prestasi industri buku kita melalui pameran buku.

(Artikel ini diterjemahkan dengan kerjasama Encik Koh Yok Hwa dan rakan redakturnya. Saya mengucapkan ribuan terima kasih atas sumbangan mereka)

兩個書展與「國際」功能

我們常常聽到這樣的口號：「立足大馬，放眼世界」，政治人物喜歡這樣說，商界的翹楚也愛這麼為企業定位。從這句話我們可以知道，全球化的浪潮是我們無法脫離的。我們以大馬為本，世界是我們馳騁的疆域，雖然這是兩段詞，但卻是一體的作為，只是優先順序不同，一前一後，互為關鍵。

上半年，吉隆坡舉行了兩個重要的書展，一個是第26屆吉隆坡國際書展，另一個則是第２屆大眾海外華文書市。前者是國家代表性書展，後者則是馬來西亞規模最大的書展，已突破多項書展記錄。

從兩個書展來思考上面那句口號，我覺得我們必須走到落實定位的關口。

首先在4月底舉行的吉隆坡國際書展（Kuala Lumpur International Book Fair，KLIBF）是由馬來西亞國家圖書委員會（Majlis Buku Kebangsaan Malaysia）和馬來西亞圖書工業諮詢委員會（Malaysia Book Industry Council）所主辦，這個書展每年都會在太子世界貿易中心舉行。這幾年的觀察，從展商參與到展覽的規劃，可以看出這是一場舊模式與慣性思惟的書展。

由官方主導的商展，呈現的是國家對這個產業的政策走向，它可以是一項成果展示，也可以是商品推展。商展在商業世界裡已是一個比例特重的活動。書展，尤其是國家主催的書展，結合了商業與文化功能。書商看重的是前者，官方的意圖是後者。因此在KLIBF，兩者如何配合是很重要的。

今年的KLIBF基本上延續過去以本地出版為優先的型態，雖名為國際書展，實際上主要只是十數家大型經銷商在本地扮演「國際角色」。無論是國際出版社或主辦單位都顯得誠意缺缺，如果追問責任，主辦單位的能力備受懷疑。

國際書展雖然沒有固定模式，但卻有典範可循，例如法蘭克福、波隆那、新加坡、台北、北京國際書展等等。主辦單位無不卯足力量，去邀集國外出版商前來本國交流，將本國書展列為國際出版社常年到訪的要站。如果商機夠大，更可以將書展發展成一個交易量大的版權或出版市集。

吉隆坡國際書展看不到這樣的「國際規模」可能是因為我們的慣性思考，將本國書籍市場視為輸入型或者自給自足型的市場，前者如第三世界國家，主要以輸入英文書籍來滿足國人，而自給自足的市場如美國，甚少引進外國版權與書籍。

輸入型的市場看似很「國際」，主流語言讀物輸入通暢無阻，其實那可能是最被國際大出版社輕視的市場；而真正被看重的市場則是經由版權交易來達成的文化與經濟交換，一般上國際主流出版社都會親自到訪做市場拜會與調查，尋找合作者和他們的讀者。

再者，即使沒有那麼多的國際書商親身參展，主辦單位也可以策劃主題館或主賓國家展，，以及舉辦產業論壇，來提昇國際書展的格局。如果KLIBF有如此的認定，不把思考出版產業的未來視為首要任務，那麼書展永遠這是一個「純粹作秀」的場合。要知道，國際出版與本地出版的深度互動，才能為閱讀活動與市場增添力量。

這個被定位成國家級、國際級的書展，本地書商和出版社的參與度可被視為一個重要的指標。出版社亦會配合書展，使出看家本領，將最新最重大的書，在這段期間發布，呈現給眾讀者。但是這個現象顯得並不突出，一路走完吉隆坡國際書展，似乎找不到一本話題書，讓會場失去了焦點。

儘管如此，本地主要馬來文出版社已各盡所能，呈現最好的參展水平，其中更有一家雜誌出版集團Karangkraf獨占全館，盡顯其出版王國之勢，讓人十分期待其未來的發展。

如果我們捨國際而揚本土，KLIBF也不盡然做好推廣本地出版的工作，因為整個會場都只看到馬來文、英文與少數阿拉伯文的書籍，本地其他語文出版則黯然失色。

就個人看法，如果這不是國家單一文化觀在作祟，就是其他語文出版社的自我離場與放逐。新聞部長發覺出席第26屆吉隆坡國際書展的人潮90%以上是馬來人，我想上述兩者都離不開干係。如果書展單位做到面面俱到，就不會產生如此窘境，無論如何，這都不是良性的發展。

第二屆大眾海外華文書市挾上一屆凌厲之勢，企圖再創佳績，而且主辦單位大眾書局也做到了。

這個標榜海外華文出版的書壇盛會，很容易讓人錯覺以為那是一個具有文化代表性和產業代表的活動。

為什麼是錯覺呢？

為了舉行這場書展，大眾書局努力到中港台舉行招商說明，動作積極甚於KLIBF，然而他們在書展裡採用的是承攬包辦海外出版社的所有業務，儘管眾多海外作家到馬交流與撐場，卻離不開一個印象，即那是一個超級大型的「大眾書局」。

原因最重要的是，海外出版社的代表在展場隱身了。隱身則不能產生對話，從微觀的業者與讀者對話，到宏觀的產業與文化對話。沒有這些對話，提昇無所向。

為什麼會如此呢？我們只能說因為那不是大眾書局辦這個書市的目的。

這是十分詭異的。一般官方的書展不太注重出版業的發展（官方所謂的閱讀運動或勸請民眾讀書，都只是嘴裡說，有效的行動甚少），所以我們常常盼望業者來舉辦宏觀的書展，但是創造多項記錄的海外華文書展，其內涵實質的創造到底有多深，對產業影響究竟有多大，我們十分懷疑。

總得來說，兩個書展在很多方面目前都是名不副實，做國際的，不夠國際規格；做海外展的，海外出版精英始終缺席，叫人不禁問道出版業的國際交流在哪裡？令人惋惜的是，本地中文出版社在兩場書展參與度極低，頻頻失去主動權，本地中文市場等著被代理者開發。

書展不全然代表出版業的表現，但是出版業的表現是不是夠亮麗，不論業者有沒有參與書展，我們仍然可以從書展的表現延伸推論了。

KLIBF兒童書展區

作者簽書會

明星簽名會

以前比較少見的馬來文版盆裁與花卉指南

商業與職場進修書越來越多

宗教書一直都是馬來文書籍的重點，現在的宗教書種更多觸及國際時勢，個人淺見那還是在911以後的發展趨勢

美觀氣派的攤位

很多著名雜誌趁著人潮，為顧客客製專屬的雜誌封面，滿足成為封面人物的嚮往

言情小說一直佔有很大的讀者群，不信你在LRT車上看看就知道

Karangkraf相信是全馬最大的雜誌集團，豪氣的租下整個展館

動漫書籍錢力無窮

當然娛樂也是馬來讀者的最愛

向東學習精神不滅？！

此篇供<視角>評刊刊出2007.07

書展的真實與想像

學校假期，正是熱鬧逛書展的好時節，這樣的傳統不知有多少年了。這一季由大眾書局主推的「第一屆海外華文書市」書展搞得特別大，特別受各界注目，電視上都可以看到廣告（不過目前還沒有看到出版社在電視上打廣告），頗有國際書展的氣勢，可謂創舉。

自初中在書展當工讀生開始（那年最暢銷的恐怕是《河殤》和紀錄片），我覺得自己與書展特別有緣，好幾年都在書展打工。加入書業那幾年更不用說，還有幸到過法蘭克福、美國、北京、福州、昆明、台北等國際書展，總覺得這樣子才能與世界出版同步。不過這也不是什麼了不起的事情，因為幾乎每個愛書人都可以到各地書展參觀，關注當下和未來最新的閱讀資訊。據我所知，就有一些專業的書籍偵探（book scout）就是周遊各國書展和作家之間，為出版家與書商找尋好書的。

以我有限的經驗，書展大致可分為三種：消費型（大馬典型的書展模式）、訂貨會（是出版商與經銷商、書店的交易書市，例如中國全國書市、美國書展）、版權交易（如法蘭克福、倫敦、波隆那、北京），有好些書展則兼具以上特性，如台北國際書展（消費型＋版權交易）、北京國際書展（版權交易＋訂貨會＋消費型）、美國書展（版權交易＋訂貨會）。

要辦什麼類型或定位的書展，其實與主辦單位息息相關。有好多年，台北國際書展由政府主管的書商協進會負責，書展曾經試圖往亞洲版權交易的定位發展，然而始終難擺脫書籍大超市的格局。新成立的台北書展基金會由多家重要出版社共同成立，把台北國際書展定位成提昇「國際交流」、「出版機能」以及「閱讀生活」的書展，從這裡可以看出只有出版商和書商才會關心書展的發展。

有六百年歷史的法蘭克福國際書展則是由法蘭克福圖書博覽公司負責，其成功的書展模式，得到世界各國城市群起模仿，然而始終難以超越它（有興趣了解的讀者可閱讀《法蘭克福書展600年風華》）。今年5月5日法蘭克福書展更宣佈，從明年4月開始，在倫敦舉辦新的國際書展。這是一個非同尋常的舉動。目前，分別於每年3月和10月舉辦的倫敦書展和法蘭克福書展，為世界上最具影響力的春秋季兩大國際圖書交易會。新的國際書展以會場所在地伯爵宮展覽中心命名為“倫敦伯爵宮書展”（The Book Fair Earl's Court, London）。因此，有一天法蘭克福書展公司就會在世界有市場的地方，利用他們的模式舉辦書展，就像跨國企業那樣。

回頭看本地的消費型的書展。其實我很少在書展買書，即使購買，量也不多，因為我時常抱著狩獵新奇的心態參觀書展。然而這幾年本地的各大書展，都很少能滿足我這方面的需求，那是因為大部分的書，其實都可以在書店找到。話說十九世紀中葉的歐洲，由於交通網絡的興建，郵政與通信事業的持續發展，使得原本唯一可以直接向終端消費者銷售的書市突然變得多餘，因此才會轉型為現代的法蘭克福書展。買書這回事，民眾已經走向書店或其他管道購買了。


來到二十一世紀，我們已經可以輕易在網路上購買書籍，書店連鎖經營，分店愈開愈多，逛書店的機會大大提高。以這個現象來解讀熱鬧的消費型書展，書展告訴了我們多少真實的事情呢？是否表示本地書商通路尚有不健全之處；是否民眾購書習慣很奇特，平時不買書，只等書展或促銷時大採購；對業者來說，是否反映了真實的閱讀市場；是否我們的出版業者又太過疲弱，讓位予中港台呢？我們都可以省思一二。

「第一屆海外華文書市」帶給我們希望的，是將消費型書展的規格提昇，主辦單位功不可沒。一個好的書展，也是一國的文化盛事，一個城市的品牌。這次主辦單位找到很好的定位，希望來屆可以發揮更多想像，擴大格局，把華文世界的出版者（不是書而已）拉來本地與民眾以及業者交流，舉辦同業的研討會。我們也希望更多的本地作者和圖書業者在大書市爭奇鬦艷，為愛書人服務。